TAM, GDZIE KIEDYŚ BYŁY TRAMWAJE...
CHŁODNA - PL. MIROWSKI
Przez wiele lat XIXw. najkrótsze połączenie Warszawy z położoną na zachód wsią Wola prowadziło przez pl. Żelaznej Bramy i dalej pl. Mirowskim i ulicą Chłodną. Sprawną komunikację utrudniały jednak znajdujące się na środku pl. Mirowskiego Koszary mirowskie (dwa równoległe rzędy budynków koszarowych ciągnące się przez całą długość placu). Z tego powodu pierwsze połączenie tramwajowe z Wolą poprowadzono w 1882r. od rogatek Wolskich zachodnim odcinkiem Chłodnej, a dalej łamańcem przez Żelazną i Leszno do Bielańskiej. Tą trasą kursowały tramwaje linii niebieskiej (na Mokotów). Dopiero w latach 1892-1896 uruchomiona została krótsza trasa, przebiegająca wschodnim odcinkiem Chłodnej i dalej przez środek pl. Mirowskiego, pomiędzy rzędami budynków koszarowych. Na nowy odcinek skierowano tramwaje linii szarej (z Dworca Wiedeńskiego do ul. Żelaznej). Taki przebieg torowiska nie utrzymał się długo - w związku z likwidacją koszar mirowskich (ocalało tylko 5 budynków w zachodniej części) i budową na ich miejscu dwóch wielkich hal targowych (Hale Mirowskie, zbudowane w latach 1899-1901) na większości placu torowisko tramwajowe zostało przeniesione na jego północną stronę. Bez zmian pozostawiono przebieg w zachodniej części placu Mirowskiego - tam nadal tory biegły pomiędzy ocalałymi budynkami koszar, przekształconymi w strażnicę straży pożarnej. W latach 1906-1908r. odcinek został zelektryfikowany, zbudowano także nowe torowisko prowadzące z pl. Mirowskiego w ul. Solną. Liniowo pierwszy tramwaj elektryczny przejechał tędy w dniu 15 kwietnia 1908r. - linia 16 z pl. Zbawiciela na Młynarską.
Znaczenie ciągu Chłodna-pl. Mirowski wzrosło po przyłączeniu w kwietniu 1916r. wsi Wola do Warszawy (a w konsekwencji - szybkiej rozbudowie Woli). W latach 20-tych po ul. Chłodnej przebiegały 4 linie, po pl. Mirowskim - 8 linii, natomiast w latach 30-tych 5 linii, łączących Wolę przez pl. Żelaznej Bramy z Dw. Wschodnim, Pelcowizną i Mokotowem Ruch liniowy został przerwany 8 września 1939r, przywrócony na ul. Chłodnej w dniu 30 października 1939r. (linia Młynarska-Solna, potem jako 21), na pl. Mirowskim - 19 grudnia 1939r. (przedłużenie linii 21 do pl. Żelaznej Bramy). Duże zmiany nastąpiły w 1940r. wraz z utworzeniem getta warszawskiego. Ulica Chłodna, choć przebiegała przez środek dzielnicy żydowskiej, została (ze względu na swoje znaczenie komunikacyjne) z niego wyłączona - po obu stronach ulicy wybudowano mur, natomiast przy ul. Żelaznej wybudowany został drewniany mostek, łączący obie części getta. Tramwaje ponownie przestały tędy kursować 1 sierpnia 1944r.
Po wojnie początkowo przewidywano że ul. Chłodna pozostanie głównym ciągiem łączącym zachodnie dzielnice z centrum miasta - odbudowano więc trasę tramwajową (w pierwotnym rozstawie 1525mm) i w dniu 12 października 1946r. na zachodnim odcinku Chłodnej uruchomiono linię 11 (z krańcówki przy Bema przez Żelazną i Aleje Jerozolimskie do pl. Zbawiciela). Na pozostałą część ul. Chłodnej i na plac Mirowski tramwaje powróciły 17 listopada tegoż roku (linia 16 z Młynarskiej przez pl. Żelaznej Bramy na pl. Zbawiciela). W czerwcu 1947r. Biuro Odbudowy Stolicy zadecydowało o budowie Trasy W-Z, tworzącej nowy, równoległy ciąg komunikacyjny przebiegający na północ od dotychczasowego (przez Leszno) i omijającej tunelem plac Zamkowy. To oznaczało rezygnację z utrzymywania linii tramwajowej w ciągu Chłodnej i pl. Mirowskiego. Ostatnie tramwaje linii 17 przejechały tędy w dniu 22 listopada 1948r. Co ciekawe jednak, tramwaje nie zniknęły całkiem z placu Mirowskiego - w dniu 1 stycznia 1956r. uruchomiono bowiem linię tramwajową w ciągu Trasy N-S (ul. Marchlewskiego), przebiegającą w poprzek placu przed frontonem zachodniej Hali Mirowskiej. W ramach budowy trasy N-S rozebrano stare torowisko na pl. Mirowskim, natomiast do czasów współczesnych dotrwały fragmenty starych torów (o pierwotnym rozstawie 1525mm) na ulicy Chłodnej (przy kościele św. Karola Boromeusza oraz pomiędzy Żelazną i Towarową).
1 - pl. Mirowski / Chłodna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
2 - ul. Chłodna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - ul. Chłodna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
4 - ul. Chłodna lata 1918-1939 pocztówka ze zbiorów mkm101
5 - ul. Chłodna nieczynne torowisko lata 60-te pocztówka ze zbiorów mkm101
GRANICZNA
Pierwszy tramwaj pojawił się na ulicy Granicznej w 1882r (linie żółta i czerwono-żółta). Z racji swojego położenia trasa ta szybko nabrała dużego znaczenia w warszawskiej sieci tramwajowej - przebiegały tędy linie łączące Muranów (przez Bielańską i Senatorską) z południowym Śródmieściem oraz Wolę (przez Chłodną) z ciągiem Krakowskiego Przedmieścia (przez Królewską). W 1899r. przebiegało tędy aż 7 linii (na 17 istniejących). Pierwszy tramwaj elektryczny przejechał ulicą Graniczną 15 kwietnia 1908r. (linia 16 z Młynarskiej na pl. Zbawiciela, uruchomiona jako druga z kolei), natomiast w 1909r. kursowały tędy tramwaje 3 linii.
Trasa w ul. Granicznej miała także duże znaczenie w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to kursowało tędy 6 linii, prowadzących m.in. na Koło, Mokotów, Żoliborz i Ochotę. Ruch tramwajowy został wstrzymany 8 września 1939r, ponownie przywrócony dopiero 18 kwietnia 1940r. (linia 18 z pl. Żelaznej Bramy na pl. Narutowicza). Kolejny raz tramwaje przestały kursować Graniczną 1 sierpnia 1944r. Po wojnie tramwaje wróciły na ul. Graniczną 3 października 1946r. (linia 18 - znów z pl. Żelaznej Bramy na pl. Narutowicza). W dniu 22 października 1948r. zaprzestano ruchu liniowego w związku z przekuwaniem torów na rozstaw 1435mm i zmianą układu sieci torowej w tej części miasta, a niedługo potem rozebrano stare torowisko.
1 - ul. Graniczna - widok w stronę pl. Żelaznej Bramy lata 1908-1915 - pocztówka ze
zbiorów mkm101
2 - ul. Graniczna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - ul. Graniczna po lewej - wlot ul. Królewskiej, w głębi - pl. Grzybowski lata 30-te XX wieku źródło: Dobrosław Kobielski "Warszawa międzywojenna"
KRÓLEWSKA
Pierwszy tramwaj pojawił się na ulicy Królewskiej 11 grudnia 1866r. w chwili otwarcia ruchu na linii tramwaju konnego "kolejowego". Podstawowy ruch odbywał się na odcinku od Krakowskiego Przedmieścia do Marszałkowskiej, natomiast odnoga do pl. Grzybowskiego była wykorzystywana głównie do przewozu towarów. Linia na tym odcinku była jednotorowa bez mijanek, przystanki znajdowały się przy skrzyżowaniach z Krakowskim Przedmieściem i Marszałkowską. W październiku 1882r. linia została przejęta (za odpowiednim oczywiście odszkodowaniem) przez Societe Generale des Tramways Varsoviens i po przebudowie (dobudowa drugiego toru) ponownie uruchomiona w 1883r. Znaczenie trasy w ul. Królewskiej początkowo duże (zwłaszcza po uruchomieniu linii od pl. Grzybowskiego do Dworca Towarowego) spadło wraz z uruchomieniem kolejnych tras - w 1883r kursowały tędy 3 linie (zielona, zielonożółta i pomarańczowa), w 1899r. już tylko jedna (zielona). Dopiero po elektryfikacji sieci tramwajowej w 1908r. Królewska ponownie zaczęła być ważną arterią tramwajową - w 1908r. przebiegało tędy aż 5 linii.
Trasa w ul. Królewskiej miała także duże znaczenie w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to kursowało tędy 7 linii (w tym jedna nocna), prowadzących m.in. na Mokotów, Muranów i Pragę. Ruch tramwajowy został wstrzymany 8 września 1939r, ponownie przywrócony w dniu 23 listopada 1939r. - wtedy na ulicę powróciły tramwaje linii "Królewska-pl. Zbawiciela" (potem 3). Kolejny raz tramwaje przestały kursować Królewską 1 sierpnia 1944r. Po wojnie tramwaje szybko wróciły na Królewską - od 9 maja 1946r. wschodnim odcinkiem (od Marszałkowskiej do Krakowskiego Przedmieścia) kursowała linia 17, a od 3 października 1946r. tramwaje wróciły na zachodni odcinek (od Marszałkowskiej do Granicznej, linia 18). Niestety już po ponad 2 latach - 22 października 1948r. zaprzestano ruchu liniowego na całej długości ulicy. Ponownie ruch liniowy na zachodnim odcinku (już po przekuciu torów na rozstaw 1435mm) przywracano w latach 1951-1952 (znów linia 17) i w 1956r. (linia 24 bis). Przez wiele lat tory pozostały przejezdne, pozwalając na kierowanie tu tramwajów w razie awarii lub zatrzymań. W 1988r. zostały usunięte rozjazdy na skrzyżowaniu ulic Królewskiej i Marszałkowskiej (tym samym torowisko na Królewskiej zostało odcięte od reszty sieci tramwajowej), natomiast w 1997r. torowisko zostało zaasfaltowane przez ekipy Zarządu Dróg Miejskich. W nocy 18/19 maja 2001r. zdjęto sieć napowietrzną i usunięto słupy trakcyjne - tym samym tramwaj na ulicy Królewskiej odszedł nieodwołalnie do historii.
1 - ul. Królewska lata 1881-1908 pocztówka ze zbiorów mkm101
2 - ul. Królewska 1939r. pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - ul. Królewska koniec XIX w. pocztówka ze zbiorów mkm101
4 - ul. Królewska widoczny skręt w ul. Marszałkowską lata 1918-1939 pocztówka ze zbiorów mkm101
5 - wagon typu A nr tab. 20 lata 1908-1915 fragment pocztówki ze zbiorów mkm101
6 - ul. Królewska lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
7 - ul. Królewska lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
PLAC GRZYBOWSKI
Plac Grzybowski, położony w centralnym punkcie Grzybowa, ma kształt trójkąta z którego narożników przez wiele lat odchodziły ulice Twarda, Bagno i Graniczna (tuż przy placu krzyżująca się z Królewską). Pierwszy tramwaj pojawił się na placu już w 1866, razem z uruchomieniem kończącej się tu odnogi tramwaju konnego "kolejowego". Ruch tramwajowy (tak pasażerski jak i towarowy) był tu jednak niewielki. Znaczenie komunikacyjne placu wzrosło po uruchomieniu w 1882r. linii tramwaju konnego "belgijskiego" biegnącej od pl. Teatralnego przez pl. Żelaznej Bramy i Graniczną, na placu Grzybowskim rozwidlającej się w kierunku Twardej (do Dworca Towarowego) i Bagna (do Marszałkowskiej). Po przejęciu tramwaju "kolejowego" przez belgijską spółkę obie sieci zostały połączone i plac stał się ważnym punktem tranzytowym. W 1883r. przez plac przebiegały 3 linie (jasnożółta, pomarańczowa i czerwono-żółta), prowadzące z jednaj strony Powązki i Muranów, z drugiej do Dworca Towarowego i na Pragę, podobnie 3 linie kursowały tu w początkach XX wieku. W 1908r. przebiegające przez plac linie tramwajowe zostały zelektryfikowane, jednak w miarę dalszej rozbudowy sieci znaczenie komunikacyjne tego węzła spadało. W latach międzywojnia przez plac Grzybowski przebiegały już tylko dwie linie. Z powodu trudności w przejeździe i spadku znaczenia komunikacyjnego, w dniu 1 lipca 1936r. zawieszono ruch na ul. Bagno - od tego czasu przez plac Grzybowski przejeżdżała już tylko jedna linia, (6, z Opaczewwskiej przez Twardą i dalej przez pl. Zamkowy na Bródno). W dniu 8 września 1939r. komunikacja przestała funkcjonować.
Tramwaje powróciły liniowo na plac Grzybowski dopiero 19 listopada 1951r. kiedy to na na plac dotarła z Żoliborza nowo uruchomiona linia 17. Długo tu nie zaistniała - już 6 maja 1952r. została wycofana z pl. Grzybowskiego i skierowana na pl. Trzech Krzyży. W 1954r. dwukrotnie na pl. Grzybowskim kończyła swą trasę linia 19 (raz w okresie styczeń - maj i drugi raz między sierpniem a październikiem). Pętla na pl. Grzybowskim ponownie ożyła 2 stycznia 1956, po skerowaniu tu linii 24bis (dojeżdżającej przez Aleje Jerozolimiskie na Wiatraczną). Linia 24bis została zlikwidowana już 30 grudnia 1956r., tym samym pętla na pl. Grzybowskim przestała mieć znaczenie komunikacyjne. Sporadycznie docierały tu jeszcze pojedyncze tramwaje w przypadkach awarii lub zatrzymań oraz w ramach kręcenia filmów (m.in. dzień pieszego pasażera w "Misiu"). Po usunięciu rozjazdów na skrzyżowaniu ulic Królewskiej i Marszałkowskiej w 1988r. pętla została odcięta od sieci. W ramach zaplanowanej przebudowy placu przewiduje się fizyczną likwidację torowiska.
1 - plac Grzybowski lata 80-te XIX w. źródło: Dobrosław Kobielski, "Warszawa na fotografiach z XIX w."
2 - plac Grzybowski lata 1882-1908 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - plac Grzybowski lata 1918-1939 pocztówka ze zbiorów mkm101
PLAC ŻELAZNEJ BRAMY
Plac Żelaznej Bramy był jednym z głównych węzłów komunikacyjnych Warszawy. Od zachodu poprzez plac Mirowski i ulicę Chłodną był połączony z Wolą, od północy przez ulicę Przechodnią - z placami Bankowym i Teatralnym, natomiast od południa przez Graniczną - z ciągiem ul. Marszałkowskiej. Pierwszy tramwaj pojawił się tutaj w 1882r., kiedy to uruchomiono linie żółtą i czerwono-żółtą, przebiegające od wlotu ul. Przechodniej do wlotu ulicy Granicznej. Pomiędzy 1886r. a 1890r. uruchomiono nową trasę biegnącą na zachód - przez plac Mirowski docierającą na Wolę. Nowym odcinkiem pojechała linia szara z Dworca Wiedeńskiego do ul. Żelaznej. W 1883r kursowały przez plac 2 linie, a w 1899r. - aż 7 linii. Znaczenie placu jako punktu wezłowego utrzymywało się także po elektryfikacji sieci tramwajowej (pierwszy tramwaj elektryczny pojawił się na placu Żelaznej Bramy już 15 kwietnia 1908r. - linia 16 z pl. Zbawiciela na Młynarską)
Węzeł tramwajowy na placu miał także duże znaczenie w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to kursowało tędy 8 linii, prowadzących m.in. na Wolę, Żoliborz, południowe Śródmieście i Pragę. Ruch tramwajowy został wstrzymany 8 września 1939r, przywrócony w dniu 19 grudnia 1939r. - wtedy na plac powróciły tramwaje linii 21 kursujące na Wolę oraz 23 kursujące na Pragę (co ciekawe obie kończyły swe trasy na placu). W dniu 18 kwietnia 1940r. ponownie uruchomiono odnogę wiodącą na południe (pojechała tędy linia 18 z pl. Żelaznej Bramy na pl. Narutowicza). Kolejny raz tramwaje przestały kursować 1 sierpnia 1944r. Po wojnie tramwaje wróciły na pl. Żelaznej Bramy 3 października 1946r. (linia 18 - ponownie do pl. Narutowicza). W dniu 22 października 1948r. w związku z przekuwaniem torów na rozstaw 1435mm i zmianą układu sieci torowej w tej części miasta zlikwidowano przejazd przez plac (pozostała tylko krańcówka), a 23 listopada tego roku zaprzestano ostatecznie ruchu liniowego. W niedługi czas potem rozebrano stare torowisko.
1 - pl. Żelaznej Bramy widok w kierunku pl. Mirowskiego 1908-1915 źródło: Andrzej Jeżewski, Dobrosław Kobielski i Teodor Hermańczyk "Warszawa na starej fotografii"
2 - pl. Żelaznej Bramy lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - plac Żelaznej Bramy lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
4 - plac Żelaznej Bramy lata 30-te XX wieku źródło: Dobrosław Kobielski "Warszawa międzywojenna"
5 - plac Żelaznej Bramy lata 1940-1944 zdjęcie ze zbiorów mkm101
Żródło: http://tramwar3.republika.pl/tw-dawne.html
CHŁODNA - PL. MIROWSKI
Przez wiele lat XIXw. najkrótsze połączenie Warszawy z położoną na zachód wsią Wola prowadziło przez pl. Żelaznej Bramy i dalej pl. Mirowskim i ulicą Chłodną. Sprawną komunikację utrudniały jednak znajdujące się na środku pl. Mirowskiego Koszary mirowskie (dwa równoległe rzędy budynków koszarowych ciągnące się przez całą długość placu). Z tego powodu pierwsze połączenie tramwajowe z Wolą poprowadzono w 1882r. od rogatek Wolskich zachodnim odcinkiem Chłodnej, a dalej łamańcem przez Żelazną i Leszno do Bielańskiej. Tą trasą kursowały tramwaje linii niebieskiej (na Mokotów). Dopiero w latach 1892-1896 uruchomiona została krótsza trasa, przebiegająca wschodnim odcinkiem Chłodnej i dalej przez środek pl. Mirowskiego, pomiędzy rzędami budynków koszarowych. Na nowy odcinek skierowano tramwaje linii szarej (z Dworca Wiedeńskiego do ul. Żelaznej). Taki przebieg torowiska nie utrzymał się długo - w związku z likwidacją koszar mirowskich (ocalało tylko 5 budynków w zachodniej części) i budową na ich miejscu dwóch wielkich hal targowych (Hale Mirowskie, zbudowane w latach 1899-1901) na większości placu torowisko tramwajowe zostało przeniesione na jego północną stronę. Bez zmian pozostawiono przebieg w zachodniej części placu Mirowskiego - tam nadal tory biegły pomiędzy ocalałymi budynkami koszar, przekształconymi w strażnicę straży pożarnej. W latach 1906-1908r. odcinek został zelektryfikowany, zbudowano także nowe torowisko prowadzące z pl. Mirowskiego w ul. Solną. Liniowo pierwszy tramwaj elektryczny przejechał tędy w dniu 15 kwietnia 1908r. - linia 16 z pl. Zbawiciela na Młynarską.
Znaczenie ciągu Chłodna-pl. Mirowski wzrosło po przyłączeniu w kwietniu 1916r. wsi Wola do Warszawy (a w konsekwencji - szybkiej rozbudowie Woli). W latach 20-tych po ul. Chłodnej przebiegały 4 linie, po pl. Mirowskim - 8 linii, natomiast w latach 30-tych 5 linii, łączących Wolę przez pl. Żelaznej Bramy z Dw. Wschodnim, Pelcowizną i Mokotowem Ruch liniowy został przerwany 8 września 1939r, przywrócony na ul. Chłodnej w dniu 30 października 1939r. (linia Młynarska-Solna, potem jako 21), na pl. Mirowskim - 19 grudnia 1939r. (przedłużenie linii 21 do pl. Żelaznej Bramy). Duże zmiany nastąpiły w 1940r. wraz z utworzeniem getta warszawskiego. Ulica Chłodna, choć przebiegała przez środek dzielnicy żydowskiej, została (ze względu na swoje znaczenie komunikacyjne) z niego wyłączona - po obu stronach ulicy wybudowano mur, natomiast przy ul. Żelaznej wybudowany został drewniany mostek, łączący obie części getta. Tramwaje ponownie przestały tędy kursować 1 sierpnia 1944r.
Po wojnie początkowo przewidywano że ul. Chłodna pozostanie głównym ciągiem łączącym zachodnie dzielnice z centrum miasta - odbudowano więc trasę tramwajową (w pierwotnym rozstawie 1525mm) i w dniu 12 października 1946r. na zachodnim odcinku Chłodnej uruchomiono linię 11 (z krańcówki przy Bema przez Żelazną i Aleje Jerozolimskie do pl. Zbawiciela). Na pozostałą część ul. Chłodnej i na plac Mirowski tramwaje powróciły 17 listopada tegoż roku (linia 16 z Młynarskiej przez pl. Żelaznej Bramy na pl. Zbawiciela). W czerwcu 1947r. Biuro Odbudowy Stolicy zadecydowało o budowie Trasy W-Z, tworzącej nowy, równoległy ciąg komunikacyjny przebiegający na północ od dotychczasowego (przez Leszno) i omijającej tunelem plac Zamkowy. To oznaczało rezygnację z utrzymywania linii tramwajowej w ciągu Chłodnej i pl. Mirowskiego. Ostatnie tramwaje linii 17 przejechały tędy w dniu 22 listopada 1948r. Co ciekawe jednak, tramwaje nie zniknęły całkiem z placu Mirowskiego - w dniu 1 stycznia 1956r. uruchomiono bowiem linię tramwajową w ciągu Trasy N-S (ul. Marchlewskiego), przebiegającą w poprzek placu przed frontonem zachodniej Hali Mirowskiej. W ramach budowy trasy N-S rozebrano stare torowisko na pl. Mirowskim, natomiast do czasów współczesnych dotrwały fragmenty starych torów (o pierwotnym rozstawie 1525mm) na ulicy Chłodnej (przy kościele św. Karola Boromeusza oraz pomiędzy Żelazną i Towarową).
1 - pl. Mirowski / Chłodna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
2 - ul. Chłodna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - ul. Chłodna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
4 - ul. Chłodna lata 1918-1939 pocztówka ze zbiorów mkm101
5 - ul. Chłodna nieczynne torowisko lata 60-te pocztówka ze zbiorów mkm101
GRANICZNA
Pierwszy tramwaj pojawił się na ulicy Granicznej w 1882r (linie żółta i czerwono-żółta). Z racji swojego położenia trasa ta szybko nabrała dużego znaczenia w warszawskiej sieci tramwajowej - przebiegały tędy linie łączące Muranów (przez Bielańską i Senatorską) z południowym Śródmieściem oraz Wolę (przez Chłodną) z ciągiem Krakowskiego Przedmieścia (przez Królewską). W 1899r. przebiegało tędy aż 7 linii (na 17 istniejących). Pierwszy tramwaj elektryczny przejechał ulicą Graniczną 15 kwietnia 1908r. (linia 16 z Młynarskiej na pl. Zbawiciela, uruchomiona jako druga z kolei), natomiast w 1909r. kursowały tędy tramwaje 3 linii.
Trasa w ul. Granicznej miała także duże znaczenie w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to kursowało tędy 6 linii, prowadzących m.in. na Koło, Mokotów, Żoliborz i Ochotę. Ruch tramwajowy został wstrzymany 8 września 1939r, ponownie przywrócony dopiero 18 kwietnia 1940r. (linia 18 z pl. Żelaznej Bramy na pl. Narutowicza). Kolejny raz tramwaje przestały kursować Graniczną 1 sierpnia 1944r. Po wojnie tramwaje wróciły na ul. Graniczną 3 października 1946r. (linia 18 - znów z pl. Żelaznej Bramy na pl. Narutowicza). W dniu 22 października 1948r. zaprzestano ruchu liniowego w związku z przekuwaniem torów na rozstaw 1435mm i zmianą układu sieci torowej w tej części miasta, a niedługo potem rozebrano stare torowisko.
|
|
|
2 - ul. Graniczna lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - ul. Graniczna po lewej - wlot ul. Królewskiej, w głębi - pl. Grzybowski lata 30-te XX wieku źródło: Dobrosław Kobielski "Warszawa międzywojenna"
KRÓLEWSKA
Pierwszy tramwaj pojawił się na ulicy Królewskiej 11 grudnia 1866r. w chwili otwarcia ruchu na linii tramwaju konnego "kolejowego". Podstawowy ruch odbywał się na odcinku od Krakowskiego Przedmieścia do Marszałkowskiej, natomiast odnoga do pl. Grzybowskiego była wykorzystywana głównie do przewozu towarów. Linia na tym odcinku była jednotorowa bez mijanek, przystanki znajdowały się przy skrzyżowaniach z Krakowskim Przedmieściem i Marszałkowską. W październiku 1882r. linia została przejęta (za odpowiednim oczywiście odszkodowaniem) przez Societe Generale des Tramways Varsoviens i po przebudowie (dobudowa drugiego toru) ponownie uruchomiona w 1883r. Znaczenie trasy w ul. Królewskiej początkowo duże (zwłaszcza po uruchomieniu linii od pl. Grzybowskiego do Dworca Towarowego) spadło wraz z uruchomieniem kolejnych tras - w 1883r kursowały tędy 3 linie (zielona, zielonożółta i pomarańczowa), w 1899r. już tylko jedna (zielona). Dopiero po elektryfikacji sieci tramwajowej w 1908r. Królewska ponownie zaczęła być ważną arterią tramwajową - w 1908r. przebiegało tędy aż 5 linii.
Trasa w ul. Królewskiej miała także duże znaczenie w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to kursowało tędy 7 linii (w tym jedna nocna), prowadzących m.in. na Mokotów, Muranów i Pragę. Ruch tramwajowy został wstrzymany 8 września 1939r, ponownie przywrócony w dniu 23 listopada 1939r. - wtedy na ulicę powróciły tramwaje linii "Królewska-pl. Zbawiciela" (potem 3). Kolejny raz tramwaje przestały kursować Królewską 1 sierpnia 1944r. Po wojnie tramwaje szybko wróciły na Królewską - od 9 maja 1946r. wschodnim odcinkiem (od Marszałkowskiej do Krakowskiego Przedmieścia) kursowała linia 17, a od 3 października 1946r. tramwaje wróciły na zachodni odcinek (od Marszałkowskiej do Granicznej, linia 18). Niestety już po ponad 2 latach - 22 października 1948r. zaprzestano ruchu liniowego na całej długości ulicy. Ponownie ruch liniowy na zachodnim odcinku (już po przekuciu torów na rozstaw 1435mm) przywracano w latach 1951-1952 (znów linia 17) i w 1956r. (linia 24 bis). Przez wiele lat tory pozostały przejezdne, pozwalając na kierowanie tu tramwajów w razie awarii lub zatrzymań. W 1988r. zostały usunięte rozjazdy na skrzyżowaniu ulic Królewskiej i Marszałkowskiej (tym samym torowisko na Królewskiej zostało odcięte od reszty sieci tramwajowej), natomiast w 1997r. torowisko zostało zaasfaltowane przez ekipy Zarządu Dróg Miejskich. W nocy 18/19 maja 2001r. zdjęto sieć napowietrzną i usunięto słupy trakcyjne - tym samym tramwaj na ulicy Królewskiej odszedł nieodwołalnie do historii.
|
|
|
|
|
|
|
1 - ul. Królewska lata 1881-1908 pocztówka ze zbiorów mkm101
2 - ul. Królewska 1939r. pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - ul. Królewska koniec XIX w. pocztówka ze zbiorów mkm101
4 - ul. Królewska widoczny skręt w ul. Marszałkowską lata 1918-1939 pocztówka ze zbiorów mkm101
5 - wagon typu A nr tab. 20 lata 1908-1915 fragment pocztówki ze zbiorów mkm101
6 - ul. Królewska lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
7 - ul. Królewska lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
PLAC GRZYBOWSKI
Plac Grzybowski, położony w centralnym punkcie Grzybowa, ma kształt trójkąta z którego narożników przez wiele lat odchodziły ulice Twarda, Bagno i Graniczna (tuż przy placu krzyżująca się z Królewską). Pierwszy tramwaj pojawił się na placu już w 1866, razem z uruchomieniem kończącej się tu odnogi tramwaju konnego "kolejowego". Ruch tramwajowy (tak pasażerski jak i towarowy) był tu jednak niewielki. Znaczenie komunikacyjne placu wzrosło po uruchomieniu w 1882r. linii tramwaju konnego "belgijskiego" biegnącej od pl. Teatralnego przez pl. Żelaznej Bramy i Graniczną, na placu Grzybowskim rozwidlającej się w kierunku Twardej (do Dworca Towarowego) i Bagna (do Marszałkowskiej). Po przejęciu tramwaju "kolejowego" przez belgijską spółkę obie sieci zostały połączone i plac stał się ważnym punktem tranzytowym. W 1883r. przez plac przebiegały 3 linie (jasnożółta, pomarańczowa i czerwono-żółta), prowadzące z jednaj strony Powązki i Muranów, z drugiej do Dworca Towarowego i na Pragę, podobnie 3 linie kursowały tu w początkach XX wieku. W 1908r. przebiegające przez plac linie tramwajowe zostały zelektryfikowane, jednak w miarę dalszej rozbudowy sieci znaczenie komunikacyjne tego węzła spadało. W latach międzywojnia przez plac Grzybowski przebiegały już tylko dwie linie. Z powodu trudności w przejeździe i spadku znaczenia komunikacyjnego, w dniu 1 lipca 1936r. zawieszono ruch na ul. Bagno - od tego czasu przez plac Grzybowski przejeżdżała już tylko jedna linia, (6, z Opaczewwskiej przez Twardą i dalej przez pl. Zamkowy na Bródno). W dniu 8 września 1939r. komunikacja przestała funkcjonować.
Tramwaje powróciły liniowo na plac Grzybowski dopiero 19 listopada 1951r. kiedy to na na plac dotarła z Żoliborza nowo uruchomiona linia 17. Długo tu nie zaistniała - już 6 maja 1952r. została wycofana z pl. Grzybowskiego i skierowana na pl. Trzech Krzyży. W 1954r. dwukrotnie na pl. Grzybowskim kończyła swą trasę linia 19 (raz w okresie styczeń - maj i drugi raz między sierpniem a październikiem). Pętla na pl. Grzybowskim ponownie ożyła 2 stycznia 1956, po skerowaniu tu linii 24bis (dojeżdżającej przez Aleje Jerozolimiskie na Wiatraczną). Linia 24bis została zlikwidowana już 30 grudnia 1956r., tym samym pętla na pl. Grzybowskim przestała mieć znaczenie komunikacyjne. Sporadycznie docierały tu jeszcze pojedyncze tramwaje w przypadkach awarii lub zatrzymań oraz w ramach kręcenia filmów (m.in. dzień pieszego pasażera w "Misiu"). Po usunięciu rozjazdów na skrzyżowaniu ulic Królewskiej i Marszałkowskiej w 1988r. pętla została odcięta od sieci. W ramach zaplanowanej przebudowy placu przewiduje się fizyczną likwidację torowiska.
|
|
|
1 - plac Grzybowski lata 80-te XIX w. źródło: Dobrosław Kobielski, "Warszawa na fotografiach z XIX w."
2 - plac Grzybowski lata 1882-1908 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - plac Grzybowski lata 1918-1939 pocztówka ze zbiorów mkm101
PLAC ŻELAZNEJ BRAMY
Plac Żelaznej Bramy był jednym z głównych węzłów komunikacyjnych Warszawy. Od zachodu poprzez plac Mirowski i ulicę Chłodną był połączony z Wolą, od północy przez ulicę Przechodnią - z placami Bankowym i Teatralnym, natomiast od południa przez Graniczną - z ciągiem ul. Marszałkowskiej. Pierwszy tramwaj pojawił się tutaj w 1882r., kiedy to uruchomiono linie żółtą i czerwono-żółtą, przebiegające od wlotu ul. Przechodniej do wlotu ulicy Granicznej. Pomiędzy 1886r. a 1890r. uruchomiono nową trasę biegnącą na zachód - przez plac Mirowski docierającą na Wolę. Nowym odcinkiem pojechała linia szara z Dworca Wiedeńskiego do ul. Żelaznej. W 1883r kursowały przez plac 2 linie, a w 1899r. - aż 7 linii. Znaczenie placu jako punktu wezłowego utrzymywało się także po elektryfikacji sieci tramwajowej (pierwszy tramwaj elektryczny pojawił się na placu Żelaznej Bramy już 15 kwietnia 1908r. - linia 16 z pl. Zbawiciela na Młynarską)
Węzeł tramwajowy na placu miał także duże znaczenie w dwudziestoleciu międzywojennym, kiedy to kursowało tędy 8 linii, prowadzących m.in. na Wolę, Żoliborz, południowe Śródmieście i Pragę. Ruch tramwajowy został wstrzymany 8 września 1939r, przywrócony w dniu 19 grudnia 1939r. - wtedy na plac powróciły tramwaje linii 21 kursujące na Wolę oraz 23 kursujące na Pragę (co ciekawe obie kończyły swe trasy na placu). W dniu 18 kwietnia 1940r. ponownie uruchomiono odnogę wiodącą na południe (pojechała tędy linia 18 z pl. Żelaznej Bramy na pl. Narutowicza). Kolejny raz tramwaje przestały kursować 1 sierpnia 1944r. Po wojnie tramwaje wróciły na pl. Żelaznej Bramy 3 października 1946r. (linia 18 - ponownie do pl. Narutowicza). W dniu 22 października 1948r. w związku z przekuwaniem torów na rozstaw 1435mm i zmianą układu sieci torowej w tej części miasta zlikwidowano przejazd przez plac (pozostała tylko krańcówka), a 23 listopada tego roku zaprzestano ostatecznie ruchu liniowego. W niedługi czas potem rozebrano stare torowisko.
|
|
|
|
|
1 - pl. Żelaznej Bramy widok w kierunku pl. Mirowskiego 1908-1915 źródło: Andrzej Jeżewski, Dobrosław Kobielski i Teodor Hermańczyk "Warszawa na starej fotografii"
2 - pl. Żelaznej Bramy lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
3 - plac Żelaznej Bramy lata 1908-1915 pocztówka ze zbiorów mkm101
4 - plac Żelaznej Bramy lata 30-te XX wieku źródło: Dobrosław Kobielski "Warszawa międzywojenna"
5 - plac Żelaznej Bramy lata 1940-1944 zdjęcie ze zbiorów mkm101
Żródło: http://tramwar3.republika.pl/tw-dawne.html