Tramwaje
- opracował Krzysztof Ronka
Od powstania sieci tramwajowej w stolicy, najważniejszą tramwajową arterią
komunikacyjną Mirowa była niewątpliwie ulica Chłodna. Przed wojną, na jej
zachodnim krańcu tramwaje wjeżdżały z Wolskiej w okolicach „kiercelaka”. Przy
przecięciu z Żelazną były rozjazdy na północ Żelazną do Leszna oraz na południe
też Żelazną do Złotej. Po minięciu Żelaznej, szyny tramwajowe biegły między
kościołem a nieparzystą stroną Chlodnej, następnie między budynkami Koszar
Mirowskich i Straży Pożarnej dochodziły na plac Mirowski przed Halami
Mirowskimi. Tutaj był rozjazd w ulicę Solną prowadzący do ulicy Leszno. Z kolei,
wzdłuż północnej strony Hal linia biegła do ulicy Zimnej gdzie zgrabnym
eso-floresem między pałacem Lubomirskich i Wielopolem (Gościnny Dwór) dochodziła
do pętli na placu Żelaznej Bramy.
Od pętli z placu Żelaznej Bramy był rozjazd w ulicę Graniczną i dalej skręt w
lewo w Królewską do Marszałkowskiej lub w prawo na pętlę na placu Grzybowskim.
Natomiast w drugą stronę, odjazd ulicą Żabią z placu w stronę placu Bankowego i
dalej w ulicę Senatorską. Powrót na plac Żelaznej Bramy następował ulicą
Przechodnią.
Przedwojenna i okupacyjna komunikacja tramwajowa na Mirowie, a szczególnie linii
kursujących przez plac Żelaznej Bramy i Chłodną jest w Internecie bogato
udokumentowana. Niewątpliwie, Mirów w tamtych czasach był jednym z ważniejszych
nerwów komunikacyjnych stolicy. Tędy przebiegały i krzyżowały się trasy od 5 do
8-u linii tramwajowych. Pętla na placu Żelaznej Bramy służyła również tramwajom
komunikacji nocnej.
Kiedy ostatecznie wycofano tramwaje z placu Żelaznej Bramy i Chłodnej?
Na podstawie zapisów z historii warszawskich tramwajów, wiemy, że w roku 1947
ulicami Mirowa tj. Chłodną, plac Mirowski, plac Żelaznej Bramy,
Żabią/Przechodnią i Graniczną kursowały następujące linie tramwaje:
11 - linia tramwajowa zwykła stała
(rozstaw torów 1525 mm) BEMA – Bema – Wolska – Chłodna – plac Mirowski – plac
Żelaznej Bramy – Graniczna – Królewska – Marszałkowska – PLAC ZBAWICIELA.
15 - linia tramwajowa zwykła stała
(rozstaw torów 1435 mm) BIELANY AWF – Marymoncka – Słowackiego – plac Wilsona –
Mickiewicza – plac Inwalidów – Mickiewicza – Bonifraterska – Muranowska –
Andersa – plac Bankowy – Przechodnia – PLAC ŻELAZNEJ BRAMY (powrót: PLAC
ŻELAZNEJ BRAMY – Żabia [korekta KR] – plac Bankowy). Linię uruchomiono 15go
listopada 1947r. po przekuciu torowiska z rozstawu szerokiego (1525 mm) na
rozstaw normalny t.j. 1435 mm.
UWAGA: W opisie trasy na stronie internetowej jest błąd. Redakcja podaje odjazd
z placu Żelaznej Bramy ulicą … Zimną. Powinno być ŻABIA. Na Zimnej nigdy nie
było torowiska.
16 - linia tramwajowa zwykła stała
(rozstaw torów 1525 mm) MŁYNARSKA – Wolska – Chłodna – plac Mirowski – plac
Żelaznej Bramy – Graniczna – Królewska – Marszałkowska – PLAC ZBAWICIELA.
18 - linia tramwajowa zwykła stała
(rozstaw torów 1525 mm) PLAC ŻELAZNEJ BRAMY – Graniczna – Królewska –
Marszałkowska – PLAC ZBAWICIELA. Linię uruchomiono 15-go listopada 1947.
Rok 1948 był ostatnim rokiem, w którym jeździły tramwaje starymi torowiskami na
Mirowie.
Z dniem 21-go czerwca 1948 ostatecznie wycofano z Mirowa kursowanie linii 11 i
16. Od 1-go lipca 1948r. Graniczną, przez plac Żelaznej Bramy, plac Mirowski i
Chłodną można było dojechać na Wolę 17tką. Linię puszczono „czasowo” przez Mirów
w związku z pierwotnymi planami przekuwania torowiska na oryginalnej trasie
17tki biegnącej od placu Teatralnego - Moliera – Trębacką – Krakowskim
Przedmieściem – Królewską i dalej Marszałkowską. Po tym, gdy władze stolicy
ostatecznie zdecydowały o usunięciu komunikacji tramwajowej z tego powyższego
ciągu ulic, 17tka pozostała na Mirowie. Jednakże, w związku z przedłużającym się
przekuwaniem torowiska ulicy Marszałkowskiej od Królewskiej do Alei
Jerozolimskich i w Alejach Jerozolimskich aż do placu Starynkiewicza, tramwaje
tej linii kończyły swoją trasę na pętli na placu Żelaznej Bramy.
Jeszcze na bardzo krotko, bo na okres 3ch tygodni poczynając od 4 maja 1948r.
linię tramwajową 21 zmierzającą dotychczas z Woli przez Chłodną i Żelazną do
placu Starynkiewicza skierowano Chłodną przez plac Mirowski do pętli na placu
Żelaznej Bramy. Wróciła na swoją starą trasę po zwężeniu torowiska na odcinku
Żelaznej od Grzybowskiej do Alei Jerozolimskich.
[02]
23go listopada 1948 to ważna data w dziejach warszawskiej komunikacji. Tego dnia
następuje oddanie do użytku nowego torowiska biegnącego wzdłuż zachodniego
skraju Ogrodu Saskiego razem z przebitym odcinkiem Marszałkowskiej od jej zbiegu
z Królewską do placu Bankowego, i dalej w kierunku północnym łącząc się z obecną
ulicą gen. Andersa.
Nowa trasa spowodowała zamknięcie pętli na placu Żelaznej Bramy wraz z
torowiskiem w ulicach: Przechodniej oraz Żabiej. Tego samego dnia zostaje też
ostatecznie zawieszone kursowanie linii 17, co jest równoznaczne z likwidacja
ostatniej szerokotorowej linii tramwajowej po lewej stronie Wisły.
Kalendarium komunikacji miejskiej lat 1948-1956 odnotowuje, że w roku 1949
usunięto stare torowiska na placach Mirowskim i na placu Żelaznej Bramy. Chyba
to nie do końca odpowiada prawdzie, gdyż my wszyscy bardzo często przywołujemy w
naszych forumowych wspomnieniach szyny tramwajowe na obu placach, które
zapamiętaliśmy z lat dziecięcych, a więc z lat późniejszych. Niestety, powyższe
kalendarium nie podaje, kiedy usunięto stare szyny tramwajowe z ulicy Solnej.
Najprawdopodobniej, nastąpiło to równolegle z budową nowego torowiska Trasy N-S
na odcinku od Alej Jerozolimskich do Stawek w roku 1955.
DOPIERO z dniem 1-go stycznia 1956 w związku z
otwarciem pierwszej części trasy tramwajowej wzdłuż tzw. "Trasy N-S" (ob. alei
Jana Pawła II) - na odcinku pomiędzy Alejami Jerozolimskimi a Stawkami oraz
trasę w ulicy Stawki pomiędzy trasą N-S a ul. gen. Andersa, to:
30 - linia tramwajowa zwykła stała
miała trasę:
ALEJA ZIELENIECKA – Targowa – aleja Solidarności – most Śląsko-Dąbrowski – aleja
Solidarności – aleja Jana Pawła II – Aleje Jerozolimskie – most i aleja
Poniatowskiego – aleja Zieleniecka – ALEJA ZIELENIECKA.
(Stara trasa: ALEJA ZIELENIECKA – Targowa – aleja Solidarności – plac Bankowy –
Marszałkowska – Aleje Jerozolimskie – most i aleja Poniatowskiego – ALEJA
ZIELENIECKA.)
Jeśli chodzi przywołaną przez Ciebie linię 33, to jej warszawska premiera jest
odnotowana w dniu 1go lutego 1956 na następującej trasie:
CMENTARZ WOLSKI – Wolska – aleja Solidarności – Towarowa – plac Zawiszy –
Grójecka – plac Narutowicza – Filtrowa – Krzywickiego – Nowowiejska – plac
Zbawiciela – Marszałkowska – plac Unii Lubelskiej – Puławska – Rakowiecka –
KIELECKA.
Przy czym, jak napisał Express Wieczorny 9-go maja 1956, linia 33 została
przeznaczona do likwidacji! Z dniem 3-go sierpnia 1956 MZK skorygowały przebieg
trasy 33ki następująco: CMENTARZ WOLSKI – Wolska – aleja Solidarności – Towarowa
– plac Zawiszy – Grójecka – plac Narutowicza – Filtrowa – Krzywickiego –
Nowowiejska – aleja Niepodległości – Rakowiecka – Puławska – WIERZBNO.
Ostatecznie zadecydowano o likwidacji z dniem 30-go grudnia 1956.
Jak się okazuje nie na długo. Linia 33 wróciła na warszawskie ulice w dniu 20go
lipca 1957r. dokładnie o godz.15.00 na trasę: PLAC STARYNKIEWICZA – Aleje
Jerozolimskie – Chałubińskiego – aleja Niepodległości – Rakowiecka – Puławska –
Goworka – Spacerowa – Gagarina – Czerniakowska – Powsińska – Wiertnicza –
WILANÓW.
Kursowała również jako linia nocna na skróconej i zmienionej trasie od placu
Unii Lubelskiej do Wilanowa.
Natomiast na trasie N-S czyli na Mirowie, linia 33 pojawia się dopiero w dniu
13go czerwca 1959, kiedy jej pętlę z placu Starynkiewicza przesunięto aż na
Potocką na Żoliborzu. Wtedy 33 kursowało następująco: POTOCKA – Słowackiego –
Popiełuszki – aleja Jana Pawła II – Chałubińskiego – aleja Niepodległości –
Rakowiecka – Puławska – Goworka – Spacerowa – Gagarina – Czerniakowska –
Powsińska – Wiertnicza – WILANÓW.
Decyzję o budowie w Warszawie elektrycznej sieci tramwajowej podjęto w czasach
zaboru rosyjskiego bodajże w roku 1905. Nie mogę tego teraz potwierdzić, ale
gdzieś kiedyś czytałem, że pierwsze plany sieci warszawskich tramwajów
opracowano w St. Petersburgu. Chociaż już w roku 1886, na pierwszej
międzynarodowej konferencji poświęconej rozwojowi techniki kolejowej w Bernie
(Szwajcaria) przyjęto szerokość rozstawu toru 1435 mm jako obowiązujący w
świecie standard, to bardzo wiele krajów z różnych względów nie zastosowało się
do dokonanych uzgodnień. Między innymi, unifikacji nie zastosowała Rosja a
władze carskie otwarcie głosiły, że kierują się względami strategicznymi gdyż,
zachowanie ich własnego szerszego rozstawu szyn 1525mm ..”uniemożliwi
potencjalnemu agresorowi korzystanie z własnego taboru na zajętych terytoriach
Rosji.” Przy takiej dyrektywie, zapewne za podstawę wszystkich planów i
opracowań przyjmowano własną rosyjską obowiązującą szerokość prześwitu.
Elżbieto,. Myslę, że powyższe wyjaśnienie spotka sie z Twoim zrozumieniem.
A wracając do spraw związanych z komunikacją tramwajową na Mirowie, poniżej
jeszcze drobne uzupełnienie do jej historii.
Trasa tramwajowa o rozstawie 1525mm na odcinku KRÓLEWSKA – Graniczna – plac
Żelaznej Bramy – plac Mirowski – Chłodna – WOLSKA była drugą w kolejności
uruchomionym szlakiem tramwajowym w Warszawie. Oficjalnego otwarcia linii
dokonano w dniu 15go kwietnia 1908r. zaledwie po kilkudniowym okresie jazd
próbnych.
20go czerwca 1908r. uruchomiono połączenie placu Żelaznej Bramy przez
Przechodnia, plac Bankowy, Senatorską z placem Teatralnym. Natomiast połączenie
tramwajowe placu Żelaznej Bramy z placem Bankowym przez ulicę Żabią uruchomiono
dopiero …31go października 1934r.
Trudno dociec, jakiej akurat linii tramwaj zainicjował ruch na ulicy Żabiej.
Opierając się na warszawskim spisie linii komunikacji miejskiej 1934 roku, to
wiemy, że po oddaniu tego łącznika, Żabią jeździły tramwaje linii 5, 14, 21 oraz
linii okrężnej „H”.
Źródła
http://wiadomosci.polska.pl/kalendarz/kalendarium/article.htm?id=82042
http://tramwar4.republika.pl/twelektryfikacja.html
http://www.trasbus.com/kom1947.htm
http://tramwar3.republika.pl/tw-dawne.html
http://www.przegubowiec.ync.pl/przegub/hist/jubel.htm
http://www.trasbus.com/kom1934.htm