Granica dwóch światów

	Canaletła spoglądamy w roku 1779 na Ogród Saski od strony pl. Żelaznej Bramy. Gmach po lewej to pałac Lubomirskich w rokokowej postaci nadanej mu podczas przebudowy w I. 1766-1772. Nieukończona budowla miała asymetryczny kształt. Pałac stał od strony ul. Ptasiej, nieco ukośnie w stosunku do przecinającej plac Osi Saskiej, co denerwowało Augusta II i jego następcę Augusta III, którzy nie mogąc znieść tak niesłychanego dla sztuki baroku nieporządku, bez powodzenia usiłowali rezydencję wykupić i zburzyć. Budowla o trzech arkadach w głębi planu to tzw. Wielki Salon z tarasem widokowym, wystawiony na terenie Ogrodu Saskiego. Nieco bliżej na jego tle rysuje się znacznie mniejsza Żelazna Brama.

	Litografia z 1859 r. przedstawia Gościnny Dwór, zwany też zrazu Wielopolem - żeliwną budowlę bazaru u u wystawioną w roku 1841 wg proj. Jana J. Gaya i Alfonsa Kropiwnickiego, na miejscu strawionych pożarem drewnianych straganów. Żeliwo było w tym czasie najnowocześniejszym i najmodniejszym materiałem konstrukcyjnym, wykorzystywanym także w dekoracjach. W podcieniach budynku mającego obrys kropli ulokowano 168 sklepów „z wiktuałami i towarami łokciowymi", na wewnętrznym dziedzińcu zaś urządzono targowisko. Gościnny Dwór stanął w widłach ulic: Skórzanej i Gnojnej, czyli po południowej stronie pałacu Lubomirskich, w jego obecnej lokalizacji.

	Na fotografii z ok. 1909 r. widzimy plac w kierunku zachodnim. Perspektywę zamyka jedna z Mai Mirowskich, ukończonych w 1902 r. jako pierwsze z serii warszawskich hal miejskich, które wyposażono w najnowocześniejsze ówcześnie urządzenia techniczne. Kolumnada chylącego się ku upadkowi pałacu Lubomirskich kryła utylitarną rzeczywistość - czynszowe mieszkania, żydowski dom modlitwy i salę taneczną. Po 1928 r. zabytkową budowlę oszpecono dodatkowym piętrem. Parterowe domy po lewej stały przy rogu ul. Skórzanej, spoza której wyłania się zielonkawy dach bramy Gościnnego Dworu. Tramwaj elektryczny kursował przez plac od 1908 r. Tu jeden z nich wyłania się z ul. Przechodniej i zaraz skręci w Graniczną, ten na drugim planie zaś jedzie od strony pl. Mirowskiego.

	Wschodnia część placu na pocztówce ^ z ok. 1909 r. jest zamknięta ogrodzeniem Ogrodu Saskiego. Tu właśnie stała niegdyś Żelazna Brama. Ogrodzenie zespalało dwie pierzeje bliźniaczych kamieniczek, wystawionych w I. 1828-1829 przez najlepszego ówcześnie architekta - Antonia Corazziego. Do końca XIX w. trzy z nich (nr 1, 2 i 3) zupełnie zmieniły wygląd, zyskując przeciętnej klasy eklektyczny kostium. Zwraca uwagę współistnienie oświetlenia gazowego i elektrycznego, a szczególnie gazowy kandelabr na pierwszym planie. Ogrodzenie rozebrano w latach 30., podczas przebijania ul. Marszałkowskiej do placu.

	Z ok. 1910 r. pochodzi fotografia z perspektywą ul. Żabiej (dziś końcowy odcinek Marszałkowskiej), wiodącej z pl. Żelaznej Bramy dokładnie na północ, ku placowi Bankowemu. Po lewej widać kamienicę nr 6 po jej przekształceniu w roku 1902 (proj. Karol Jankowski). Secesyjna czynszówka przy Żabiej 2 stanęła ok. 1904 r. na miejscu starszej kamienicy. Dwupiętrowy dom po prawej to corazziańska kamieniczka nr 4 po zmianie dekoracji na neorenesansową, dokonanej przez Andrzeja Gołońskiego ok. 1852 r. Prostokątny skwer urządzony w tej części placu w końcu XIX w. przetrwał do 1944 r.

	Tak wyglądały ruiny domu przy ul. Skórzanej 8 w roku 1940. Tłum na pierwszym planie wypełnia targ na miejscu rozebranego Gościnnego Dworu. W listopadzie tegoż roku po lewej stronie tego budynku wyrósł prostopadły doń mur getta, który sięgnął ul. Rynkowej, pozostawiając pl. Żelaznej Bramy poza obrębem dzielnicy żydowskiej.

	Bomby dosięgły także Gościnny Dwór, powodując śmierć ponad 1000 osób. Resztki budowli wkrótce rozebrano, ale targowisko wróciło na dawne miejsce. W tle zdjęcia z 1940 r. widać ul. Rynkową, dawniej znaną jako Gnojna. Długi dom pod numerem 11 powstał przed 1784 r., a na jego zapleczu kryło się od XIX stulecia jeszcze jedno słynne targowisko - Bazar Janasza.

	Po 1910 r. między ulicami Graniczną a Skórzaną podwyższono lub wybudowano na nowo wszystkie cztery kamienice (nr 7, 9 i dwie pod 11), tworząc gabaryt sięgający sześciu kondygnacji. Na fotografii z 1940 r. oglądamy po prawej już tylko dwie z nich (nr 7-9), pozostałe bowiem zostały zniszczone podczas bombardowań we wrześniu 1939 r.

	W 1944 r. zabudowa placu została do reszty zniszczona. Na fotografii wykonanej rok później przykuwa uwagę ocalała kolumnada pałacu Lubomirskich, widziana z ul. Rynkowej.

	Pałac Lubomirskicb odbudowano do 1949 r., a już w roku 1970 przeprowadzono operację przesunięcia go na nowe miejsce, uważając względy estetyczne (konieczność uporządkowania placu) za ważniejsze od zachowania tradycyjnego układu przestrzennego. Z technicznego punktu widzenia operacjo obrócenia pałacu o 78 st. była majstersztykiem, ale odbyło się to kosztem jego oficyn stojących od strony ul. Ptasiej, które pozostały na dawnym miejscu i zostały zburzone.

	Powojenne rozbiórki w rejonie placu pozostawiły miejscami parterowe ułomki kamienic, w których aż po późne lata 60. gnieździły się ostatnie prywatne sklepiki, pod tradycyjnymi adresami Rynkowej czy Ptasiej. Znikły wraz z większością okolicznych ulic podczas budowy osiedla -molocha, które unicestwiło 300 lat tradycji urbanistycznej w tym rejonie Śródmieścia. Zdjęcie A. Urbanka z ok. 1972 r. przedstawia widok od strony obecnej al. Jana Pawła II. Po lewej widać okaleczone tyły pałacu Lubomirskich (ślad po odciętej oficynie) już po jego przesunięciu.